ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙA - Ο ΠΑΤΕΡΑΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΙΑΚΗ ΛΑΤΡΕΙΑ

Άρθρο του Ορέστη Πυλέως Πυλαρινού.

Η Ελληνική οικογένεια ζεί μαζί καθώς μεγαλώνει, δεν αποτελείται μόνο απο τους γονείς με τα παιδιά τους, περιλαμβάνει όλα τα μέλη, τούς γονείς των γονέων, τις νύφες κ.τ.λ. Η γενεολογία ή η γραμμή αίματος του ανδρός είναι η επικρατούσα.

Οι νύφες εντάσσονταν στο σπιτικό των ανδρών τους. Η Ελληνική οικογένεια περιελάμβανε τον πατέρα, την μητέρα, τους υιούς, τις συζύγους των υιών τους με τα παιδιά τους, τις ανύπαντρες θυγατέρες και τους δούλους.

Ο πατέρας είναι η θρησκευτική αρχή και ο ιερέας της οικογένειας, κάνει τις προσφορές και πραγματοποιεί τις ιεροπραξίες που αφορούν την οικογένεια.

Ο ίδιος, ώς ο μεγαλύτερος γιος , κληρονομεί αυτόν τον ρόλο ή του παραχωρείται από τον δικό του πατέρα.

Πιθανών κάθε μέρα και με έναν ειδικό τρόπο, κάποιες συγκεκριμένες ημέρες του έτους, κάνει τις προσφορές στις τρεις θεότητες του Οίκου του, τον Ζευ Κτήσιο, τον Ζευ Έρκειο και τον Απόλλων Αγυιεύς.

Η χαρακτηριστική Ελληνική οικία έχει έναν ή δύο ορόφους, κατά μήκος των τριών πλευρών της οικίας υπάρχει ένας ανοιχτός χώρος, μερικές φορές μιά αυλή ορθογώνια με κιονοστοιχία.

Στην τέταρτη πλευρά της οικίας, στη πλευρά της αυλής υπάρχει ένας ψηλός τείχος που διαχωριζει το σπίτι από τον δρόμο.

ΖΕΥ ΚΤΗΣΙΟΣ

Ένα από τα εσωτερικά δωμάτια της οικίας χρησιμοποιείται ώς αποθηκευτικός χώρος και ανήκει στον Ζεύ Κτήσιο, [της κτήσης], εκεί τοποθετούνται τα αγαθά της οικογένειας. Εκπροσωπείται από μεγάλους πύθους με δυο λαβες καλυμένους και γεμάτους με σπόρους, νερό και ελαιόλαδο. Ο Ζεύς Κτήσιος εκεί έχει και έναν μικρό βωμό.

Μας έχει διασωθεί μιά χαριτωμένη περιγραφή από έναν εγγονό για τις προσφορές του παππού του στο βωμό του σπιτιού του:

― τὰς ἑορτὰς ἤγομεν παρ᾽ ἐκεῖνον πάσας: τῷ Διί τε θύων τῷ Κτησίῳ, περὶ ἣν μάλιστ᾽ ἐκεῖνος θυσίαν ἐσπούδαζε καὶ οὔτε δούλους προσῆγεν οὔτε ἐλευθέρους ὀθνείους, ἀλλ᾽ αὐτὸς δι᾽ ἑαυτοῦ πάντ᾽ ἐποίει, ταύτης ἡμεῖς ἐκοινωνοῦμεν καὶ τὰ ἱερὰ συνεχειρουργοῦμεν καὶ συνεπετίθεμεν καὶ τἆλλα συνεποιοῦμεν, καὶ ηὔχετο ἡμῖν ὑγίειαν διδόναι καὶ κτῆσιν ἀγαθήν, ὥσπερ εἰκὸς ὄντα πάππον.

ΑΠΟΔΟΣΗ ― εορτάζαμε όλες τις εορτές μαζί του, και όταν θυσίαζε στον Κτήσιο Δία , θυσία στην οποία έδιδε μέγιστη σημασία, δεν επέτρεπε κανέναν, ούτε δούλους ούτε ελεύθερους εκτός της οικογενείας του, τη θυσία την οποία ο ίδιος ποιούσε, συμμετείχαμε και εμείς τοποθετώντας τα χέρια μας μαζί με τα δικά του πάνω στα θύματα, και τις προσφορές μας μαζί με τις δικές του, δίπλα δίπλα, και πήραμε μέρος σε όλες τις τελετές, προσευχήθηκε για την υγεία και τον πλούτο μας σαν να ήταν για τον ίδιο, ήταν φυσικά ο παππούς μας.

ΙΣΑΙΟΣ 8.16 ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΚΙΡΩΝΟΣ ΚΛΗΡΟΥ

Ένας άλλος, πιο κοινωνικός Αθηναίος, τιμώντας τον Κτήσιο Δία, είχε καλεσμένους τη δούλη ερωμένη του και ένα προσωπικό του φίλο, και η θυσία συνοδεύτηκε από σπονδές, θυμιάματα πάνω στο βωμό και τελικώς από ένα εορταστικό δείπνο, στο οποίο ως αποτέλεσμα ο οικοδεσπότης και ο φίλος του κατά λάθος δηλητηριάστηκαν και πέθαναν από την ερωμένη :

― αἰσθομένη δ᾽ ὅτι ἀδικεῖσθαι ἔμελλεν ὑπὸ τοῦ Φιλόνεω, μεταπέμπεται, καὶ ἐπειδὴ ἦλθεν, ἔλεξεν αὐτῇ ὅτι καὶ αὐτὴ ἀδικοῖτο ὑπὸ τοῦ πατρὸς τοῦ ἡμετέρου: εἰ οὖν ἐθέλει πείθεσθαι, ἔφη ἱκανὴ εἶναι ἐκείνῃ τε τὸν Φιλόνεων φίλον ποιῆσαι καὶ αὑτῇ τὸν ἐμὸν πατέρα, εἶναι φάσκουσα αὑτῆς μὲν τοῦτο εὕρημα, ἐκείνης δ᾽ ὑπηρέτημα.

ἠρώτα οὖν αὐτὴν εἰ ἐθελήσει διακονῆσαί οἱ, καὶ ἣ ὑπέσχετο τάχιστα, ὡς οἶμαι. μετὰ ταῦτα ἔτυχε τῷ Φιλόνεῳ ἐν Πειραιεῖ ὄντα ἱερὰ Διὶ Κτησίῳ, ὁ δὲ πατὴρ ὁ ἐμὸς εἰς Νάξον πλεῖν ἔμελλεν. κάλλιστον οὖν ἐδόκει εἶναι τῷ Φιλόνεῳ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ ἅμα μὲν προπέμψαι εἰς τὸν Πειραιᾶ τὸν πατέρα τὸν ἐμὸν φίλον ὄντα ἑαυτῷ, ἅμα δὲ θύσαντα τὰ ἱερὰ ἑστιᾶσαι ἐκεῖνον.

ἡ οὖν παλλακὴ τοῦ Φιλόνεω ἠκολούθει τῆς θυσίας ἕνεκεν. καὶ ἐπειδὴ ἦσαν ἐν τῷ Πειραιεῖ, οἷον εἰκός, ἔθυεν. καὶ ἐπειδὴ αὐτῷ ἐτέθυτο τὰ ἱερά, ἐντεῦθεν ἐβουλεύετο ἡ ἄνθρωπος ὅπως ἂν αὐτοῖς τὸ φάρμακον δοίη, πότερα πρὸ δείπνου ἢ ἀπὸ δείπνου. ἔδοξεν οὖν αὐτῇ βουλευομένῃ βέλτιον εἶναι μετὰ δεῖπνον δοῦναι, τῆς Κλυταιμνήστρας ταύτης [τῆς τούτου μητρὸς] ταῖς ὑποθήκαις ἅμα διακονοῦσαν.

καὶ τὰ μὲν ἄλλα μακρότερος ἂν εἴη λόγος περὶ τοῦ δείπνου ἐμοί τε διηγήσασθαι ὑμῖν τ᾽ ἀκοῦσαι: ἀλλὰ πειράσομαι τὰ λοιπὰ ὡς ἐν βραχυτάτοις ὑμῖν διηγήσασθαι, ὡς γεγένηται ἡ δόσις τοῦ φαρμάκου.

ἐπειδὴ γὰρ ἐδεδειπνήκεσαν, οἷον εἰκός, ὁ μὲν θύων Διὶ Κτησίῳ κἀκεῖνον ὑποδεχόμενος, ὁ δ᾽ ἐκπλεῖν τε μέλλων καὶ παρ᾽ ἀνδρὶ ἑταίρῳ αὑτοῦ δειπνῶν, σπονδάς τ᾽ ἐποιοῦντο καὶ λιβανωτὸν ὑπὲρ αὑτῶν ἐπετίθεσαν.

ΑΠΟΔΟΣΗ ― Και όταν πληροφορήθηκε ότι ο Φιλόνεος σκόπευε να την εκμεταλλευτεί, την κάλεσε κοντά της και, όταν εκείνη ήρθε, της εκμυστηρεύτηκε ότι και η ίδια υποφέρει από τον πατέρα μας. Αν λοιπόν εκείνη έκανε ό,τι της έλεγε, τη διαβεβαίωνε ότι ήταν σε θέση να κάνει τον Φιλόνεο να την αγαπήσει και τον πατέρα μας να ξαναγαπήσει την ίδια, λέγοντάς της ότι η ίδια είχε βρει τον τρόπο, ενώ δουλειά εκείνης ήταν να ακολουθήσει τις οδηγίες της.

Τη ρωτούσε λοιπόν αν ήταν έτοιμη να την συνδράμει στην εκτέλεση του σχεδίου και εκείνη, υποθέτω, της έδωσε αμέσως την υπόσχεσή της.

Ύστερα από αυτά, συμπτωματικά ο Φιλόνεος, που ήταν στον Πειραιά, έτυχε να προσφέρει θυσία στον Κτήσιο Δία, ενώ ο πατέρας μου σκόπευε να ταξιδέψει στη Νάξο. Έτσι, ο Φιλόνεος θεώρησε ότι ήταν πάρα πολύ καλή ιδέα, με το ίδιο ταξίδι, να ξεπροβοδίσει τον πατέρα μου και φίλο του μέχρι τον Πειραιά και συγχρόνως μετά τη θυσία να του κάνει το τραπέζι. Η ερωμένη του Φιλόνεου τους συνόδευσε για τη θυσία.

Όταν έφτασαν στον Πειραιά, ο Φιλόνεος άρχισε, όπως ήταν φυσικό, να θυσιάζει. Και από τη στιγμή που είχε τελειώσει η θυσία, από εκεί και πέρα την απασχολούσε συνεχώς η σκέψη πότε θα τους έδινε το δηλητήριο, μπροστά ή μετά το δείπνο. Αφού λοιπόν το σκέφτηκε, κατέληξε στην απόφαση ότι ήταν προτιμότερο να το δώσει μετά το δείπνο, ακολουθώντας τις οδηγίες αυτής εδώ της Κλυταιμνήστρας.

Θα μας έπαιρνε πολύ χρόνο, τόσο για εμένα να εξιστορήσω όσο και για σας να με ακούσετε να λέω όλα τα σχετικά με το δείπνο· ωστόσο, θα προσπαθήσω στη συνέχεια να σας διηγηθώ, όσο γίνεται πιο σύντομα, πώς τους έδωσε το δηλητήριο.
Αφού λοιπόν είχαν τελειώσει το δείπνο, άρχισαν, όπως είναι φυσικό σε ανθρώπους που ο ένας προσφέρει θυσία στον Κτήσιο Δία και έχει άνθρωπο στο τραπέζι και ο άλλος είναι έτοιμος να ταξιδέψει και παρακάθεται στο δείπνο φίλου του, να κάνουν σπονδές και να καίνε λιβάνι για να εξασφαλίσουν την εύνοια των θεών.

ΑΝΤΙΦΩΝ ΡΗΤΩΡ 1.15-18 ΦΑΡΜΑΚΕΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΜΗΤΡΥΙΑΣ

Από αυτήν αλλά και από άλλες αρχαίες μαρτυρίες, ο Ζεύς Κτήσιος εμφανίζεται περισσότερο ως Πλουτοδότης παρά Προστάτης του πλούτου, [Κτήσιος], και αν κρίνουμε από τον πίθο του και το μέρος του στον αποθηκευτικό χώρο , ο πλούτος αυτός νοήθηκε αρχικώς , στα αρχέγονα χρόνια ώς ο πλούτος των γεωργικών προϊόντων.

ΖΕΥΣ ΕΡΚΕΙΟΣ

Ο Ζεύς Έρκειος (του αυλόγυρου), από την άλλη, είναι ο προστάτης της περίφραξης του σπιτιού. Ο βωμός του βρίσκεται στην αυλή, και αυτός, μέσα από την αυλή, προστατεύει το σπίτι μας από τους εισβολείς.

Ο Οδυσσεύς είχε έναν τέτοιο βωμό στο παλάτι του στην Ιθάκη:

― ἄγχι παρ᾽ ὀρσοθύρην· δίχα δὲ φρεσὶ μερμήριζεν,

ἢ ἐκδὺς μεγάροιο Διὸς μεγάλου ποτὶ βωμὸν

ἑρκείου ἵζοιτο τετυγμένον, ἔνθ᾽ ἄρα πολλὰ

Λαέρτης Ὀδυσεύς τε βοῶν ἐπὶ μηρί᾽ ἔκηαν,

ΑΠΟΔΟΣΗ ― στο παραπόρτι εβρέθη· δίγνωμη βουλή τον κυβερνούσε:να βγει να κάτσει ικέτης στο βωμό του Δία του τρισμέγαλου, που τον αυλόγυρο προστάτευε, κι απάνω εκεί ο Λαέρτης συχνά κι ο γιος του πλήθος έκαιγαν βοδιών μεριά - ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΟΜΗΡΟΥ Χ 333-336

Ο Οινόμαος, επίσης είχε έναν τέτοιο βωμό στο σπίτι του [ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 5.14.4-10].

Ο Ζεύς Έρκειος προσδιοριζόταν με τον οίκο με τον εξής τρόπο, πχ, όταν ένας Αθηναίος ήθελε να ξέρει που βρίσκεται το σπίτι κάποιου άλλου Αθηναίου, ρωτούσε που βρίσκεται ο Έρκειος Ζεύς σου;

ΑΠΟΛΛΩΝ ΑΓΥΙΕΥΣ

Η πόρτα μας στον οίκο προστατεύεται, από έξω, από ένα αγαλματίδιο, ή απλώς από έναν μικρό κίονα που καλούμε Απόλλων Αγυιέυς (των δρόμων).

Είτε ο ίδιος είτε παρόμοιες αναπαραστάσεις του Ηρακλέους στέκουν στους δρόμους, ακριβώς δίπλα στην εξώπορτα μας, και οι δύο αποτρέπουν το κακό και ονομάζονται Αποτρόπαιοι.

Δεν ξέρουμε ακριβώς γιατί ο Απόλλων παιζει αυτό τον ρόλο αλλά ο πανίσχυρος Ηρακλής ως Θεότητα είναι ικανός να διώξει κάθε κακό που θα γίνει απειλή για το σπίτι μας.

Θα πρέπει να φανταστούμε τώρα, ότι ο πατέρας της οικογένειας κάθε ημέρα, ίσως με λίγα λόγια, ίσως με μία μικρή προσφορά αναγνώριζε την συνεισφορά κάθε μίας από αυτές τις οικιακές θεότητες.

Και κάθε θεότητα έπρεπε να είχε μία ημέρα κάθε έτος για ιδιαίτερη φροντίδα.

Ο πλούτος, η ασφάλεια της οικογένειας και οι κτήσεις εξαρτιόταν από αυτές τις θεότητες και στην Ελληνική παράδοση, πρέπει να λαμβάνουν τον ανάλογο σεβασμό.

Ο πατέρας θα πρέπει να ασχολείται και με τις θρησκευτικές πτυχές της εστίας του οίκου.

ΕΣΤΙΑ

Από παλαιότερες εποχές οι πρόγονοι μας απένειμαν ιδιαίτερο σεβασμό στην εστία, απ όπου γεννήθηκε και η θεά Εστία.

Η Εστία στερείται της πλούσιας μυθολογίας των περισσοτέρων Ελλήνων θεών, αλλά η σπουδαιότητα της στην θρησκευτική ζωή είναι βαρυσήμαντη.

Όταν οι περισσότερες θεότητες λάμβαναν προσφορές, η Εστία ήταν μία από αυτές και η πρώτη για τους Ηλείους στην Ολυμπία [ΠΑΥΣΑΝΙΑΣ 5.14,4].

Ο Ζεύς Έρκειος φαίνεται ότι συμβολίζει την οικογένεια στους εκτός της οικογένειας, αλλά η Εστία συμβολίζει την οικογένεια για τα μέλη της οικογένειας.

Παιδιά , Νύφες και Δούλοι γίνονταν επισήμως δεκτοί από την οικογένεια όταν τους οδηγούσαν γύρω γύρω από την Εστία, συνήθως τους έραιναν με αποξηραμένα φρούτα ή σπόρους, την τελετή τελούσε ο πατέρας με όλα τα άλλα μέλη της οικογένειας παρόντα.

Τά πρωτογενή θρησκευτικά καθήκοντα του Έλληνα πατέρα ήταν να διατηρήσει στον οίκο του τις λατρείες και να φροντίζει τους τάφους των προγόνων του. Τα νεκροταφεία στον πέμπτο αιώνα δεν εφάπτονται χαρακτηριστικά με τα σπίτια ούτε είχαν ξεχωριστό ειδικό περίβολο όπως στη σύγχρονη εποχή.

Οι τάφοι σχημάτιζαν συστοιχίες μαζί με τους δρόμους που οδηγούσαν έξω από τα χωριά, και οι ελληνικές οικογένειες είχαν συνήθως δικά τους οικόπεδα κατά μήκος αυτών των δρόμων.

Στα οικόπεδα αυτά οι οικογενειακοί τάφοι χαρακτηρίζονταν από απλές ταφόπλακες. Χαραγμένα στην ταφόπλακα ήταν το όνομα του νεκρού, και αν ήταν άνδρας, το όνομα του πατέρα του, αν ήταν γυναίκα, το όνομα του συζύγου της.

Ο πατέρας αναμφίβολα είχε απόλυτη εξουσία για την ορθή εκτέλεση της κηδείας, πολλές όμως από τις επιτύμβιες τελετουργίες, πραγματοποιούνταν από τις γυναίκες της οικογένειας.

Στην ελληνική παράδοση οι λίθινες ενεπίγραφες στήλες του θανόντος ήταν το μνημόσυνο του, το πιο απτό και διαρκές απομεινάρι της μνήμης του.

Αυτός ήταν ένας σημαντικός λόγος για τους Έλληνες για να ανακτήσουν, με τεράστιες προσπάθειες, και να θάψουν στο σπίτι τα σώματα των στρατιωτών που σκοτώθηκαν στη μάχη και των ναυτικών που χάθηκαν στη θάλασσα.

Η ανησυχία θα είναι σχεδόν η ίδια αν η ταφόπλακα ενός ατόμου είχε παραμεληθεί, ήταν γεμάτη με αγριόχορτα, και ίσως ακόμη όταν ειχε χαθεί.

Η μνήμη του δικού τους ανθρώπου θα διαγραφόταν και αυτό ήταν ένα από τα μεγάλα δεινά για τους Έλληνες.

Οι Πατέρες ήταν υπεύθυνοι για αυτούς τους τάφους, και αυτό ήταν η μεγαλύτερη ανησυχία τους, έπρεπε να αφήσει πίσω του ένα αρσενικό διάδοχο να συνεχίσει την παράδοση.

Εάν δεν γεννιόταν αρσενικός διάδοχος ή δεν επιζούσε, τότε τα παντρεμένα ζευγάρια θα υιοθετούσαν ένα γιο για να διατηρήσει τις λατρείες του οικου και των τάφων.

Η δεύτερη πτυχή στην φροντίδα της οικογένειας στο οικόπεδο του τάφου είναι οι προσφορές, μία μέρα κάθε χρόνο, στους τάφους της οικογένειας του θανόντος.

Γνωρίζουμε ελάχιστα για τη φύση αυτών των προσφερόμενων, αλλά μάλλον περιελάμβαναν ανθοστόλισμα με γιρλάντες στους τάφους, έκαναν σπονδές με γάλα και μέλι, και ίσως, αργά το απόγευμα δειπνούσαν στα ταφικά οικόπεδα.

Κατά μία έννοια μια επίσκεψη από την οικογένεια στους οικογενειακούς τάφους τους θα επανένωνε τά ζωντανά με τα νεκρά μελη της οικογένειας και θα παρείχε την δυνατότητα για τους ζωντανούς να δείξουν το σεβασμό και την τιμή τους για τα θανόντα μέλη της οικογένειας.

Ένας ομιλητής σε μια δικαστική αίθουσα [Ισαίος 2.46] , συνοψίζει το τι σήμαινε η έλλειψη ενός κληρονόμου για έναν Έλληνα:

― οὗτος δὲ νυνὶ ἄκληρον μὲν ἐμὲ ποιεῖν τοῦ κλήρου τοῦ πατρῴου, εἴτε μείζων ἐστὶν οὗτος εἴτε ἐλάττων, ἄπαιδα δὲ τὸν τελευτήσαντα καὶ ἀνώνυμον βούλεται καταστῆσαι, ἵνα μήτε τὰ ἱερὰ τὰ πατρῷα ὑπὲρ ἐκείνου μηδεὶς τιμᾷ μήτ᾽ ἐναγίζῃ αὐτῷ καθ᾽ ἕκαστον ἐνιαυτόν, ἀλλὰ ἀφαιρῆται τὰς τιμὰς τὰς ἐκείνου: ἃ προνοηθεὶς ὁ Μενεκλῆς, κύριος ὢν τῶν ἑαυτοῦ, ἐποιήσατο ὑὸν ἑαυτῷ, ἵνα τούτων ἁπάντων τυγχάνῃ.

ΙΣΑΙΟΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΜΕΝΕΚΛΕΟΥΣ ΚΛΗΡΟΥ 2.46

Πολλές διακεκριμένες αθηναϊκές οικογένειες εντόπισαν την καταγωγή τους σε μακρινούς συγγενείς στο θρυλικό παρελθόν της Αθήνας.

Αυτές οι οικογένειες που επισήμαναν την προέλευσή τους στον ίδιο θρυλικό πρόγονο ονομάστηκαν γένος, και τα γένη ονομάστηκαν από τον πρόγονό τους.

Οι οικογένειες που κατάγονταν από τον Εύμολπο ονομάζονταν Ευμολπίδαι. Το ιερατικό γένος των Ελευσινίων Μυστηρίων.

Ο αρχικός πρόγονος όπως ο Εύμολπος, συνήθως λατρευόταν ως ήρωας.

Εάν η οικογένειά μας ανήκε σε ένα από αυτά τα ευγενή γονιδία ο πατέρας και οι γιοι του θα συντάσσονταν με τους συναδέλφους τους, τους Γεννήται μια φορά το χρόνο κάνοντας προσφορές και ίσως και ένα συμπόσιο στο ηρώο της κοινού επώνυμου πρόγονού μας.

Ο πατέρας της οικογενειας θα έχει επίσης θρησκευτικό ρόλο να διαδραματίσει στη καθημερινή ζωή του χωριού του, κατά πάσα πιθανότητα ένα εξέχοντα ρόλο αν είναι μέλος ενός ευγενούς γένους. Λέγοντας Χωριά δεν εννοούμε τις μεγάλες πόλεις, όπως η Αθήνα και η Θήβα, αλλά μικρές πόλεις, κάποιες πολύ μικρές, διάσπαρτες στην ύπαιθρο.

Οι περισσότεροι από τους 139 δήμους της Αθήνας επικεντρώνονταν σε μικρά, προϋπάρχουσα χωριά.

Αν η οικογένειά διέμενε στον αθηναϊκό δήμο της Ερχιάς, τότε αυτός ήταν ένας δήμος της Αττικής μεσαίου μεγέθους, με πληθυσμό περίπου 500 ενήλικες πολίτες (Άνδρες) και ίσως 2.000-3.000 κατοίκους σύνολο.

Η Ερχιά είχε ετήσιο ημερολόγιο θρησκευτικών εκδηλώσεων και σώζεται σε επιγραφή του -4ου τέταρτου αιώνος,

Από αυτό θεωρούμε ότι οι κάτοικοι της Ερχιάς, ως ομάδα, είχαν 25 ημέρες θυσιών κάθε χρόνο.

Θυσίασαν σε ένα χρόνο 59 ζώα, μεταξύ των οποίων 31 πρόβατα, 11 κατσίκες, και 10 χοίρους. Καμμία αγελάδα ωστόσο, οι αγελάδες ήταν πολύ ακριβές (περίπου 4.000 Ευρώ με 9.000 Ευρώ), σπάνια θυσιάζονταν στις εορτές του δήμου, και στις μεγαλύτερες κρατικές εορτές, όπως τα Παναθήναια.

Για τις θυσίες τους, η κάτοικοι της Ερχιάς δαπανούσαν 547 δραχμές (54.700 Ευρώ) ετησίως.

Οι θεότητες, διακρίνονταν από το επίθετο , για παράδειγμα, έξι Απόλλωνες [Αποτρόπαιος, (αποτρεπτών του κακού), Δελφίνιος (Δελφών), Λυκείος (λύκων), Νυμφηγέτης (Ηγέτης των Νυμφών), Παίων (Θεραπευτής), και Πύθιος].

Ο πατέρας της οικογένειας μπορούσε κάλλιστα να υπηρετεί ως ιερέας σε μία λατρεία του Απόλλωνα ή ίσως σε μία από τις επτά λατρείες του Διός.

Μπορούσε επίσης να ιερουργεί για έναν από τους τοπικούς ήρωες, δύο από τους οποίους ήταν ο Λευκασπίς και ο Μενέδειος.

Ως ο ιερέας της λατρείας του δήμου, θα θυσίαζε και θα προσευχόταν για λογαριασμό όλων των δημοτών του.

Θα παρακολουθούσε πολλές από τις θυσίες και τις μικρές εορτές των άλλων θεοτήτων αυτής της μικρής κοινότητας.

Μπορεί να ήταν ένας από την αντιπροσωπεία της Ερχιάς, που περίπου στα τέλη του καλοκαιριού, στις 12 του Μεταγειτνιώνος, έπρεπε να περπατήσει τα 32 χιλιόμετρα μέχρι την Αθήνα και θυσιάσει εκεί για λογαριασμό του δήμου της Ερχιάς υπέρ Απόλλωνος Λυκείου ,και στην Ακρόπολη στο Δία Πολιεύς και στην Αθηνά Πολιάδα και, στο ιερό της στην Αθήνα, στη Δήμητρα την Ελευσίνια.

Τέλος, αν η οικογένειά ήταν μία από τις πλουσιότερες στην Ερχιά, ο πατέρας θα μπορούσε να συνεισφέρει με 11.000 ευρώ (σε σημερινή αξία) για τη στήριξη των Θυσιών στο ιερό θυσιολόγιο του έτους του δήμου Ερχιάς.

Η οικονομία του αγροτικού δήμου, όπως η Ερχιά βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην καλλιέργεια των αμπελιών και την κτηνοτροφία, και οι δύο καλλιέργειες αντικατοπτρίζονται στις θρησκευτικές δραστηριότητες .

Οι άνδρες της Ερχιάς, ίσως μαζί με άνδρες των γειτονικών δήμων θα εόρταζαν μια τοπική εορτή τα Προηρόσια, δηλαδή το Προ-όργωμα, στην εορτή , ανάμεσα στις προσφορές και στους όρκους, πραγματοποιόταν και το όργωμα σε ένα μικρό κομμάτι του εδάφους στο ιερό της Δήμητρας.

Το όργωμα της γης ήταν το πρώτο βήμα για το νέο γεωργικό κύκλο, και ήταν η κατάλληλη στιγμή για τους δημότες να τιμήσουν την Δήμητρα, την θεά που θα παρακολουθούσε τη νέα σοδειά τους. Μετά τη συγκομιδή, την άνοιξη αφιέρωναν στη Δήμητρα της Ελευσίνας το 1/600 του κριθαριού και 1/1200 του σίτου που παρήγαγαν.

Ο Διόνυσος ήταν, φυσικά, ο προστάτης των αμπελιών, και την άνοιξη, την 2η του Ανθεστηριώνος όταν τα αμπέλια είχαν άνθηση, οι κάτοικοι της Ερχιάς θυσίαζαν στο ιερό προς τιμήν του, στην Ερχιά, ένα ερίφι, με κόστος πέντε δραχμές (500 ευρώ).

Οι δημότες της Ερχιάς, ως κοινότητα συμμετείχαν κάθε χρόνο, στα δικά τους ή στης γειτονικής πόλεως, στην εορτή των Αγροτικών Διονυσίων. Οι εκδηλώσεις πραγματοποιούνταν για το θεό Διόνυσο στην ύπαιθρο το χειμώνα στο μήνα Ποσειδεών.

Τα Διονύσια εν Αγροίς θα ήταν το αποκορύφωμα της θρησκευτικής χρονιάς στα χωριά, ακόμη και ο κόσμος της πόλης ερχόταν στην ύπαιθρο για να συμμετάσχει σε αυτά.

Πρέπει να φανταστούμε ότι ο πατέρας με τους γιους του, τη σύζυγό του και τις κόρες του να συμμετείχε σε αυτές τις διονυσιακές γιορτές.

― εὔχεσθαι δὲ Διὶ χθονίῳ Δημήτερί θ᾽ ἁγνῇ,

ἐκτελέα βρίθειν Δημήτερος ἱερὸν ἀκτήν.

ΑΠΟΔΟΣΗ ― Όταν αρχισεις το όργωμα, προσευχήσου στον Χθόνιο Δία και στην ιερά Δήμητρα, ο ιερός σίτος της Δήμητρας είναι βαρύς όταν είναι ώριμος.

ΗΣΙΟΔΟΣ ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ 465-7

Ο πατέρας μιας οικογένειας έτσι, είχε μια σειρά από θρησκευτικές δραστηριότητες και υποχρεώσεις,

― Υπηρεσία ως ιερέας για τις θεότητες που προσέφεραν την ευημερία και την ασφάλεια στο σπίτι και την οικογένειά του.

― Φροντίδα του οικοπέδου του οικογενειακού νεκροταφείου και τις ετήσιες προσφορές των συγγενών του Θανόντος

― Οικονομική στήριξη στις λατρείες των πολλών θεοτήτων για τα συμφέροντα του χωριού του και των κατοίκων της.

― Ο πατέρας επίσης ώς πολίτης της Αθήνας θα συμμετείχε σε αρκετές από τις λατρείες του κράτους-πόλεως, και οι περισσότερες από αυτές έδρευαν στην Αθήνα.